Sycylijskie wille i pałace, które można zwiedzić

Inny rodzaj baroku: prywatne bogactwo, nie publiczny kult

Wille i pałace rzadko dostają tyle uwagi co katedry i miasta-schody Sycylii, i to prawdziwa luka w tym, jak większość zwiedzających po raz pierwszy planuje podróż. Większość poowocowej po 1693 roku barokowej architektury Sycylii, opisanej w tej serii przewodników, ma naturę publiczną i religijną — katedry, ratusze, place miejskie odbudowane po wspólnej regionalnej katastrofie.

Wille i szlacheckie pałace to zupełnie inny gatunek: prywatne zlecenia zamożnych rodzin arystokratycznych i kupieckich, zbudowane, by demonstrować status, a nie służyć funkcji religijnej czy obywatelskiej, i przez to znacznie bardziej zróżnicowane pod względem tego, jak (lub czy w ogóle) da się je dziś zwiedzić. Niektóre, jak klaster willi Bagherii, są naprawdę otwarte dla publiczności z regularnym wstępem; wiele innych, rozrzuconych po historycznych centrach miast takich jak Ragusa Ibla i Modica, pozostaje prywatnymi rezydencjami, widocznymi tylko z ulicy.

Dlaczego osiemnastowieczna sycylijska szlachta budowała w ten sposób

Sycylijskie rody ziemiańskie i tytularne w XVII i XVIII wieku działały w ramach systemu feudalnego, który koncentrował ogromne wiejskie bogactwo w stosunkowo niewielu rękach, a budowanie willi stało się jednym z głównych sposobów przekształcania tego bogactwa w widoczny status. W przeciwieństwie do projektów odbudowy kościołów, które dominują w reszcie tej serii przewodników, napędzanych praktyczną pilnością przywrócenia funkcjonującej katedry czy ratusza po 1693 roku, zlecenia na wille były w pełni uznaniowe — rodzina budowała willę letnią, ponieważ mogła, i ponieważ robienie tego sygnalizowało pozycję wśród równych sobie.

To wyjaśnia zarówno skalę ambicji widoczną w posiadłości takiej jak Villa Palagonia, jak i ostateczny upadek wielu innych: gdy rolniczy feudalizm słabł przez XIX i XX wiek, a rodzinne fortuny fragmentaryzowały się przez dziedziczenie, wiele willi straciło stały dochód, który finansował ich utrzymanie, i pewna liczba popadła w ruinę na długo przed rozważeniem otwarcia ich jako atrakcji dla zwiedzających.

Bagheria: miasteczko zbudowane niemal w całości z willi

Bagheria, mniej więcej 15 kilometrów na wschód od Palermo, rozwijała się przez XVIII wiek jako letnia ucieczka dla szlacheckich rodzin Palermo, które zbudowały tu skoncentrowany klaster willi, by uciec od miejskiego upału — wystarczająco blisko na łatwy powrót do Palermo, wystarczająco daleko, by czuć się naprawdę oddzielonym. Wynikiem dziś jest miasteczko, którego historyczna tożsamość jest zbudowana niemal w całości wokół zachowanych willi, z których kilka pozostaje otwartych dla zwiedzających w sposób niezwykły dla prywatnej sycylijskiej architektury szlacheckiej ogółem.

Villa Palagonia: Willa Potworów

Najbardziej znaną z willi Bagherii jest Villa Palagonia, zamówiona przez ekscentrycznego osiemnastowiecznego księcia i słynąca z ciągu groteskowych rzeźbionych kamiennych figur wzdłuż muru ogrodowego prowadzącego do budynku — potworów, karłów, zdeformowanych muzykantów, garbusów i różnorodnych mitologicznych hybryd, rzeźbionych z poziomem anatomicznego zniekształcenia, który był naprawdę szokujący dla zwiedzających nawet w tamtych czasach, i pozostaje definiującą cechą willi dzisiaj.

Popularne przezwisko, Willa Potworów, nie jest wynalazkiem marketingowym, lecz opisem, który przylgnął do niej przez stulecia. Wewnątrz owalna sala z lustrzanymi ścianami i malowanym sufitem dopełnia wrażenie budynku zaprojektowanego, by dezorientować i bawić, zamiast po prostu imponować w bardziej konwencjonalny arystokratyczny sposób widziany gdzie indziej na Sycylii.

Wycieczka z przewodnikiem po Villa Palagonia jest warta rozważenia konkretnie dlatego, że rozumowanie stojące za niezwykłym zleceniem księcia — teorie sięgają od osobistej ekscentryczności po celową prowokację wobec konwencji społecznej — jest naprawdę dyskusyjne, a nie rozstrzygnięte, a ujęcie tej debaty przez przewodnika dodaje więcej niż samodzielny spacer obok posągów. Bardziej ogólna wycieczka po Willi Potworów pokrywa podobny teren dla zwiedzających rezerwujących przez inny punkt wyjazdu.

Villa Cattolica i muzeum Guttuso

Krótki spacer od Villa Palagonia, Villa Cattolica, kolejny produkt tej samej osiemnastowiecznej fali budowlanej w Bagherii, dziś mieści muzeum Renato Guttuso, poświęcone dwudziestowiecznemu sycylijskiemu malarzowi znanemu z zaangażowanego politycznie, figuratywnego stylu. Połączenie osiemnastowiecznej arystokratycznej willi z dwudziestowieczną kolekcją sztuki nowoczesnej daje naprawdę interesujący kontrast w jednym przystanku — barokowa architektura budynku i nowoczesna zawartość kolekcji przemawiają o dwóch bardzo różnych epokach sycylijskiej produkcji kulturowej pod jednym dachem.

Wycieczka obejmująca zarówno barokową architekturę willi, jak i kolekcję Guttuso to rozsądny sposób, by zobaczyć to połączenie wyjaśnione, a nie doświadczyć go jako dwóch niepowiązanych wystaw.

Spacer po szerszym klastrze willi Bagherii

Poza Palagonią i Cattoliką Bagheria mieści kilka dalszych willi z tego samego okresu budowlanego, w większości z bardziej ograniczonym dostępem — niektóre pozostają prywatnymi rezydencjami, inne używane do okazjonalnych wydarzeń, zamiast codziennych godzin zwiedzania. Wycieczka piesza odkrywająca szersze miasto willi pokrywa ten szerszy klaster, dając pełniejsze poczucie tożsamości Bagherii jako miasteczka zbudowanego niemal całkowicie wokół tego jednego gatunku architektonicznego, zamiast traktowania go jako wycieczki jednodniowej z jedną willą.

Historyczne centrum samej Bagherii jest poza tym niewyróżniające się w porównaniu z miastami takimi jak Noto czy Ragusa Ibla, i większość zwiedzających jest tu szczerze dla samych willi, a nie dla szerszej panoramy miasteczka.

Szlacheckie pałace gdzie indziej: czego się spodziewać

Poza dedykowanym klastrem willi Bagherii szlacheckie barokowe pałace pojawiają się w historycznych centrach opisanych gdzie indziej w tej serii przewodników, ale dostęp jest znacznie mniej konsekwentny. W Noto Palazzo Nicolaci (zwany też Palazzo Villadorata) na via Corrado Nicolaci to najwyraźniejszy wyjątek, jego zewnętrzne balkony słyną z rzeźbionych groteskowych wsporników, a wnętrze jest okresowo otwarte na wizyty lub wydarzenia — warto sprawdzić aktualny dostęp, zamiast zakładać, że wizyta bez zapowiedzi jest zawsze możliwa.

W Ragusa Ibla kilka pałaców wokół Piazza Duomo pozostaje prywatnych, ale okazjonalnie otwiera się na wydarzenia kulturalne, a Circolo di Conversazione, dziewiętnastowieczny prywatny klub, a nie rodzinna rezydencja, oferuje inny, ale pokrewny wgląd w to, jak zamożne klasy regionu dekorowały i używały prywatnej przestrzeni wewnętrznej. W Modice i Scicli podobne szlacheckie pałace obramowują główne ulice obu miast, w większości widoczne tylko z zewnątrz.

Uczciwym oczekiwaniem dla zwiedzającego szukającego konkretnie wnętrz pałaców, a nie fasad, jest to, że Bagheria pozostaje najbardziej niezawodnym przystankiem, a wszystko inne warto traktować jako dodatek, a nie gwarantowaną pozycję w planie podróży.

Własne szlacheckie pałace Palermo i Katanii

Wille były zjawiskiem specyficznie podmiejskim i wiejskim, budowanym tam, gdzie ziemia była tania, a miejsce na ogrody dostępne, ale sycylijskie miasta miały swój odpowiednik w szlacheckim pałacu miejskim — bardziej okazałej, bardziej pionowo skoncentrowanej wersji tej samej arystokratycznej demonstracji, budowanej wzdłuż głównych ulic Palermo i Katanii, a nie w dedykowanym miasteczku wypoczynkowym.

Odbudowa Katanii po 1693 roku, opisana w przewodniku po baroku Katanii, obejmuje szereg takich pałaców wzdłuż i blisko via Crociferi, wmieszanych między bardziej znane fasady kościołów, i, podobnie jak ich odpowiedniki w mniejszych miastach Val di Noto, ogólnie dostępnych tylko z zewnątrz. Rozróżnienie między willą a miejskim pałacem to głównie różnica otoczenia i skali, a nie różnica w podstawowej demonstracji bogactwa: willa miała miejsce na ogrody, groty i podjazd; pałac stawiał swoją deklarację pionowo, przez okazałą fasadę uliczną i wewnętrzny dziedziniec, w znacznie ciaśniejszym miejskim odcisku.

Co obejmuje typowy bilet do willi

Bilety do willi na Sycylii różnią się bardziej niż wstęp do kościoła, ponieważ każda posiadłość jest prowadzona niezależnie, a nie według wspólnej diecezjalnej czy miejskiej struktury cenowej. Niektóre obejmują tylko pomieszczenia na parterze i ogród; inne obejmują wyższe piętro lub konkretną tematyczną wystawę, jak w przypadku kolekcji Guttuso w Villa Cattolica. Warto potwierdzić, co obejmuje konkretny bilet, przed założeniem pełnego dostępu do każdego pomieszczenia, jakie sugeruje zewnętrze willi, i potraktować opcję z przewodnikiem jako sposób na wyeliminowanie tej niepewności, a nie czystą podwyżkę ceny — przewodnik generalnie z wyprzedzeniem wie, które pomieszczenia są otwarte danego dnia, i może odpowiednio dostosować trasę.

Dlaczego te budynki przetrwały i dlaczego tak wiele pozostało prywatnych

W przeciwieństwie do kościołów i budynków obywatelskich opisanych w całym przewodniku po Val di Noto, które musiały zostać szybko odbudowane po 1693 roku, by przywrócić podstawową funkcję obywatelską i religijną, wille i pałace były projektami uznaniowymi finansowanymi przez indywidualne rodziny, a nie pilnymi potrzebami wspólnotowymi.

To częściowo wyjaśnia, dlaczego ich przetrwanie i obecny stan różni się znacznie bardziej niż budynków publicznych opisanych gdzie indziej w tej serii: niektóre rodziny utrzymywały swoje posiadłości przez kolejne stulecia i ostatecznie otworzyły je dla płacących zwiedzających jako sposób na finansowanie utrzymania, jak w Bagherii; wiele innych po prostu kontynuowało jako prywatne rezydencje przekazywane przez dziedziczenie, bez szczególnej zachęty do otwarcia się dla publiczności w ogóle, a niektóre zostały porzucone lub podzielone, gdy rodzinne fortuny zmieniały się przez kolejne stulecia.

Wplecenie Bagherii w szerszą podróż po Palermo

Bliskość Bagherii do Palermo czyni z niej łatwy dodatek na pół dnia do dłuższego pobytu w mieście, a nie wymaga dedykowanej wycieczki z noclegiem, i naturalnie łączy się z szerszym planem podróży zbudowanym wokół arabsko-normańskich atrakcji Palermo, opisanym w przewodniku UNESCO po Arabsko-Normańskim Palermo i przewodniku po Cappella Palatina.

Te dwa gatunki architektury — XII-wieczny normański patronat królewski i XVIII-wieczne arystokratyczne budowanie willi — dzieli sześć stuleci i tworzą interesujący kontrast odwiedzane w kolejne dni: jeden napędzany królewską strategią polityczną i pokazem religijnym, drugi prywatnym statusem rodzinnym i, w przypadku Villa Palagonia, wprost ekscentrycznością.

Zwiedzający budujący dłuższą podróż przez szerszy region mogą też wpleść Bagherię w dzień obejmujący Cefalù lub Monreale, oba osiągalne z Palermo w podobnym ogólnym kierunku, choć połączenie wszystkich trzech w jeden dzień jest ambitne i ogólnie lepiej podzielić na dwa.

Fotografowanie willi

Groteskowe posągi ogrodowe Villa Palagonia są często fotografowane w izolacji, mocno przycięte, by podkreślić dziwność pojedynczej figury, ale pełniejszy efekt — dziesiątki zniekształconych twarzy obramowujących cały mur ogrodowy w sekwencji — lepiej oddaje fotografowanie dłuższych odcinków muru, zamiast pojedynczych posągów osobno. Zasady fotografowania wnętrz różnią się w zależności od posiadłości, a czasem konkretnego pomieszczenia, zwłaszcza gdy zaangażowana jest kolekcja sztuki nowoczesnej, jak zbiory Guttuso, i ograniczenia praw autorskich obowiązują inaczej niż wobec otaczającej XVIII-wiecznej architektury, więc sprawdzenie aktualnej polityki przy wejściu, zamiast zakładania powszechnego zezwolenia, jest bezpieczniejszym podejściem.

Dojazd do Bagherii i poruszanie się po niej

Bagheria jest osiągalna z Palermo pociągiem, mniej więcej 20 minut, lub samochodem w podobnym czasie zależnie od ruchu — zobacz przewodnik po wycieczkach jednodniowych z Palermo po szerszy zakres opcji z miasta. Ograniczenia ZTL i ogólny układ parkowania w miasteczku są mniej surowe niż w centralnym Palermo, ale samochód pozostaje przydatny głównie do dotarcia do willi na skraju miasteczka, a nie niezbędny dla dwóch najbardziej znanych posiadłości, które leżą w zasięgu spaceru od stacji kolejowej Bagherii.

Kiedy odwiedzać

Kwiecień–czerwiec i wrzesień–październik pozostają najbardziej komfortowymi miesiącami na spacer między willami Bagherii, z których kilka wiąże się z pewnym czasem na zewnątrz w ogrodach i na dziedzińcach z ograniczonym cieniem. Lipiec i sierpień rutynowo przekraczają 35°C w okolicach Palermo, opisane w Sycylii latem, choć zwiedzanie wnętrz willi daje pewną ulgę od bezpośredniego słońca w porównaniu z pełnym dniem spędzonym na odsłoniętych placach miast takich jak Noto.

Gatunek warty celowego poszukiwania

Ponieważ wille i pałace rzadko zakotwiczają standardowy pierwszy plan podróży po Sycylii tak, jak robią to katedry Val di Noto czy normańskie zabytki Palermo, dobre ich zobaczenie ogólnie wymaga od zwiedzającego celowego poszukiwania, zamiast natknięcia się na nie między innymi przystankami. To chyba część ich atrakcyjności: Bagheria w szczególności nagradza zwiedzających gotowych potraktować ją jako prawdziwą destynację na pół dnia, a nie piętnastominutowy przystanek na zdjęcie przy murze ogrodowym Villa Palagonia w drodze gdzie indziej.

Groteski, lustrzana sala, sąsiadująca kolekcja Guttuso i cichsze, mniej odwiedzane wille poza dwoma flagowymi posiadłościami razem tworzą pełniejszy obraz tego, jak sycylijska ziemiańska arystokracja naprawdę żyła i demonstrowała swoje bogactwo — inny, bardziej prywatny rejestr niż publiczne katedry i place obywatelskie dominujące w reszcie tej serii przewodników.

Najczęściej zadawane pytania o sycylijskich willach i pałacach

Z czego znana jest Villa Palagonia?

Z ciągu groteskowych rzeźbionych kamiennych figur wzdłuż muru ogrodowego — potworów, karłów, zdeformowanych muzykantów i mitologicznych hybryd — zamówionych przez ekscentrycznego osiemnastowiecznego księcia, co dało willi jej popularne przezwisko, Willę Potworów.

Jak daleko jest Bagheria od Palermo?

Około 15 kilometrów, mniej więcej 20-30 minut samochodem lub podobny czas pociągiem, co czyni z niej łatwą wycieczkę na pół dnia z miasta, niewymagającą noclegu.

Czy sycylijskie szlacheckie pałace w miastach takich jak Ragusa czy Modica są otwarte dla publiczności?

Rzadko i niekonsekwentnie. Większość pozostaje prywatnymi rezydencjami, widocznymi tylko z ulicy, z okazjonalnym otwarciem przy konkretnych wydarzeniach kulturalnych. Garstka, jak Palazzo Nicolaci w Noto, ma obszary otwarte dla zwiedzających na bardziej regularnej podstawie.

Co dziś mieści Villa Cattolica?

Muzeum Renato Guttuso, poświęcone współczesnemu sycylijskiemu malarzowi, mieszczące się wewnątrz willi w Bagherii zbudowanej w tej samej osiemnastowiecznej fali co pobliska Villa Palagonia — przydatne połączenie barokowej architektury i sycylijskiej sztuki XX wieku w jednym przystanku.

Czy Bagheria warta jest dedykowanego pół dnia, czy tylko szybkiego przystanku na zdjęcie przy Villa Palagonia?

Dedykowane pół dnia jest tego warte, jeśli odwiedzasz więcej niż jedną willę, ponieważ klaster willi Bagherii obejmuje kilka posiadłości w zasięgu spaceru lub krótkiej jazdy od siebie, nie tylko tę jedną najsłynniejszą.

Czy istnieją wille lub pałace do zwiedzenia poza Bagherią i miastami Val di Noto?

Tak, choć dostęp jest ogólnie bardziej ograniczony i mniej regularny niż w dedykowanym klastrze willi Bagherii — szlacheckie pałace wzdłuż historycznych ulic Katanii i Palermo istnieją w podobnej liczbie, ale częściej są prywatnymi rezydencjami niż płatnymi atrakcjami dla zwiedzających.

Czy potrzebny jest samochód, by zobaczyć wille Bagherii?

Samochód znacznie ułatwia przemieszczanie się między rozrzuconymi willami, choć stacja kolejowa Bagherii dość dobrze łączy się z Palermo, a dwie najbardziej znane wille, Palagonia i Cattolica, są w zasięgu spaceru od siebie od centrum miasteczka.